Arangoya-Aragón

ARANGOYA.

Lehendabizi jakin behar dugu  arangoyaco  conterria,  jazetaniá  zela  eta gero gehitu zitzaola, Ribagortza eta Sobrarbe, Katalunyarequin. Gaur egun Arangoyak (Aragoak), ikur oker bat erabiltzen duela ta Aragoiaren armarria eta ikurra Eneko Aritza Ximeno ren zillarrezko gurutze ankaduna dela, ta ez katalanen senyera. Hau, Senyera (gartzelako espanharrek),  Arangoya Naffarroatikan banatzeko Ramiro bigarrena tikan erabiltzen dute, Aragoaren bandera dela esanez, eta ez lenagotikan. Beraz badakigu katalanek lehenagotikan erabiltzen dutela.

Iazetania

Iazetannia Strabonen eskutik ezagutzen dugu, Strabonek Aragoyaren iparraldean kokatzen du Iazetania eta honen hiriburua, Iaka dela dio. Strabonek esaten digu ere Iazetania Piriniotatik, Hueska eta Leridaraino irixten zela. Plinio zaharrak eta Ptolomeok ere aipatzen dute iazetania.

Strabonek, sertorioren kroniketatik esaten zuen Iazetaniarrac, Vascoien eskubidean zirela, dependentziarik bageak. Khristo aurreko lehen mendean ezagutzen da Iaca Romatarren imperioaren barruan kau ere Straboneri esker. Strabonek erraiten dur; lurralde hori Romatar imperiora gehitu zitzayola K.A. leinengo mendean, kantabriar guduak eta guero, eta  Iazetaniarrek ez zutela gustoko Romatar Biztanle izatea. Aldiz, Novenpopulaniakho pro vintzia Romatarra gauzatukho zen.

Náfár Herriyá

Romatar imperioa jauzi eta guero Novenpopulaniak laureun urtez irauten dur Baskoniako dukerrian eraldatu arte. Fantziatarren kroniketan 769garrenean idazten dute lein aldiz nauarri esamoldea edo hitza, desberdintzeko; konkistatuak zeudenen baskoietatik. Ahuek: nauarri edo nabarrak ordurarte baskoiak bait ziren eta kulturalki oraindikan izan ere.

Carlomagno Rregue delarik, bein eta berriro suntchitzen saiatzen da baskoniako dukerria, leinengoa; orreagako guduan Charlemanen esku(i)tik, Iruñako arresia bota zuten. Bigarna handik urte batzuetara guertatu zen Ludovico Pio, Karlomagnoren semea, buru zela berriro ere, Iruña suntchitzen saiatu zenean, beranduago Pipinio Carlomagnoren lloba, hirurgarnen aldiz saiatuko zen dukerria deusestatzen .

Baskoniar Dukerriko egoaldeko baskoinak

Eneko Aritza Ximeno, 770garnen urthean sorthua jakhin daitekeenez, Naiara Pampiloneco lein Rreguea, Izan zen 820 garnen urtean Aznar Galindez kamporatu zuena.

Azenariz edo Aznar Galindez baskhoia ta seguruenik Ennecoren senidea, içan zen Arangoyaco Khonte çarra (garai ahietan iazetania). Azenariz, baskoi eta Naffar guçuen aurka altcha zen eta Pipinioren gudaroste Frantziarraren buruan jarri. 820 garren urtean, Eblo eta Aznar Frantziar Konteek pirinioak (Auñamendiak) igaro zituzten eta iruñearaino iritchi ziren sokan zitzilik eçarriz bertako biztanleak.
Cárrán garacó cárá, arriyán erriyá mintzatzecó cárrá

Baskoi leñuko familietako Ximenotarrak, Garseatarrak eta Belaskotarrak atz eman zittuzten Eblo eta Aznar ibañetako mendatean, baskoniako dukerriaren egoaldean.

Azenariz libre utzi eta Frantziar Rresumara itzulia izan zen, Eblo berriz Abderraman IIgarnaren khordobako emirari, alianza guisa emaná. Eneko Aritza izan zen García Galindo, “gaiztoa”, Arangoyako konte berria, izendatu zuena, Galindo Belaskoren seme zena. Garai honetakoa da Naffar romantzea.

Enneco Aritza

824garnen urtean guertatu zen Orreagako bigarnen gudua. Gudu honetan Enneco Aritza Ximeno izan zen ausartena, eta gudu celayean bertan izan cen bere ezcutaren ganhean igota, real, real, real garaxira Rregue Izendatua. Enneco eta bere anai ziren Banu Qasitarrac uscara zuten mintzairua eta basconia hegoaldekoak ziren. Baskoi zarrak, Romatarren garaia binho lenagokuak religioa aldatu eta musulmanak bihurtu cirenac, tapoi guisa eguin zuten Abderraman II garrenaren Cordobako emiraren ahurca. Ariketa honek Francoen sarraskiari haurre eguin eta egoaldetikan arnas hartzeko balioko die Náfárrey.

Naffarren Rregue

Arangoya zaharrean Enneco Aritza da Rregue bere suiyaren Gartzia “charra” khontearen aldetik. Gartzia “charra” izan zen Aragoako Khonte 820tik 833rate.

Aritzatarren lurrak dra Antsóco Aranarte eta Argueda ibaiaren hegoaldea baita ere Onsella ta Zangotzako ekhialdea.

“Villa de Cillas” Ximenotarren herria zen, Antsoko Aranean. Ancho Garces I(R.905 / 925)  lehenaren aren leñuaren jatorria. Antso leina, Gartzia Ximénez zuen atta. Ansó sorburuan pampelunecoa cen, ortaz Arangoyaren konterritik kampo.

Arangoyaren Batasuna

Asiera batean, Arangoya bakarrik hartzen zuen Ansóko Arana eta Kanfrank arteko lurra (iazetania eta Hueska herriko hiparraldea), Siresako Monasteguian zuen otoi gunea, berantiagoa da Jakaren batuketa. Aragoako Bascoien eta musulmanen muga mende urren horretan: Unkastillo, Murillo, Luesia, Biel ta Loharren zegoen.

Ancho I Garcések berreskhuratu çuen, Sobrarbe bere erdi mendébaldean, Cinca ibaia eta Boltañaren hartean dauden lurrak, musulmanen eskhutik. Honen hillobak  “Sancho II Garcés“Abarka(970/994), ekialdea berreskhuratuko çuen.

Ribagorza ta Pallars gehituko dra Nabarraco koroiaren barruan Ancho III nagusiaren Rreguealdian. (1004/1035).

Anxo III

Isarmo Ribagorzako kontea cendu cen 1003garnen urtean, musulmanen ahurka borroka eguiten. Ribagortzako Kontesa, Mayor izenez deitua, Pallarseko Kontearengandik eta musulmanen gatik inguratua izaten ari zen, bizkitartean, Almantzor eta bere seme Abd Al Malik Rodaranho iritchi ziren 1005 garren urtean.

Ancho III Nagusiak 1018garnen urtetikan Ribagortzako konterriaren burujabetza hartu zuen, 1025garnen urtean Mayor Kontesak titulua utzi zuen, Pallarseko konterriarekin batera. Sancho Nagusiak bereala berreskuratu zituen musulmanek berri hartutako lurralde ahuek, baita ere zinka ibaieko Ibarra.

Urte horretan bertan 1025, Antxo III Nagusiak heman zion Ribagortzako Tenentziaren administrazioa eta eskubidearen (legue eta arauac) kudeaketa bere hirugarren legezko seme eta oinordeko zen;  Gontzalori. honek, Gontzalok menderatu zuen suso(goi) Arangoi guzian, “Arba de Luesia” eta Biel mendebaldean, Isabenako Arana sortaldean, Ayerbe, Bolea, Huesca, Alquizar, Naval, Graus, Ejea, Barbastro ta Benabarre, egoaldean. Bestalde; Uncastillo, Luesia, Biel, Agüero, Murillo, Cacabiello, Marcuello, Loarre, Buil, Boltaña, “Morillo de Monclás” ta Abizanadaco Castielloak indartu zituen.

Ancho IIIgarrena Nagusiak izendatu zuen Arangoyaco C(K)honte bere bigarren leguezko seme eta oinordeko cen  Ramiro Ia. Loarre, samitier, Ruesta ta,  “Petilla de Aragon” Chonte herriaren kampo gueratu ziren. Gainera, Anxo III hirugarrenak  heman zion ere berce Nabar Tenentzien gobernuaren burua Ramiro I lehenengoari, guehiago implikatzeko Nabar Resumaren gobernu respublikarrean.

Arangoyakho Rresuma Feudala

Ramirok, Bere anaia Gontzal hil arte pozoindu eta guero; artu zuen indarrez 1038garnen urtean: Ribagortza, Sobrarbe, Pallars, Cinca ibaia eta “tierratona” ibaiaren ur bazterrak. Ezaguna da Ramiro Ilehenengoaren gurutze ankhadun ziguillua edo Sig.Reg. Ramiro Lenengoak, Aragoako khonterria realengo bihurtzen du eta hemendik haurrera, Arangoya Resuma feudal batean bihurtuko da.

Naffar koroaren magnizidioa guertatu eta guero (Atapuerkhaco magnizidoa 1054), Peñalengo Magnizidioa (1076) bultzatu zuten Ramiro I lehenengoa eta bere anahiek, berahien hartean Fernando I handia “magno” Gaztelako konte ohia. Ancho V Ramirez Naiara papelumeco Rregueac Foruak zin eguin eta Babesean igota izan zen “real, real, real” garraxira.

1094 garrenean, Peio Ilehenengoak, Weskha bizi ziren musulman eta juduak erahil zituen  hirur urte Beranduago, Uescara edo Uscara  hitz eguitea debekatu zuen, baita ere arabera eta herbreera.  1118 garrenean Alfontso I “batallador” Zaragoza berreskuratuko zuen.

Aragoa ez da bananduko Naffarroatikan 1134 garren urtean Alfontso I leina zendu zen harte. Naffarroa ta Aragoako Rregueak içan ziren: Ramiro I leina, Anxo V Ramirez, Peio I leinengoa, eta Alfontso gudaria.

Arangoy eta Barcelonaren batasuna

1137 garnen urtean ezkondu ziren Aquitaniaco Agnes eta Ramiro II Aragoakoa, hauen Alaba Petronila  içango zen Aragoako koroaren oinordeko. Petronila Barcinonaco kontearekin ezkondu zen eta bien ezteiak, Aragoako resuma eta Barcelonaco konterria (catalunya) batuko zituen aragoako koroaren barruan. Senyera Barcelonako kontearen ikurra zen Berenguer leñuarena, ta Aragoa eta Bartzelonaren batasuna gauzatu zutenenan, Estelada, Aragoiaren coroiara pasatu zen. Batasun hori irudikatzeko.

Ueskhera  Arángoyán

Hueskaco Herrian  hitz eguiteko era uskal familiarena içan litekeen: herri, ibay, ibai bazter, ibar, aran edo mendi izenen arabera.

Ronkariko aranetik, Arangoiko aran arte aurkitu aal druçun uscal hitz batzuk:

Benabarre, Zoriza, Quinboa, Lujiarre, Lascuarre, Luparre, Bizberri, Astu, Axpe, Arbe, Cenarbe, Javierregay, Achar, Lizarra, Gistain, Eunate, Artaso, Artasona, Barosa, Ayerbe, Bisauri, Loarre, Aisa, Besos, Acon, Larres, Biescas, Escarrilla, Lanuza, Basaran, Bergua, Ara, Ecuain, Yaga, Arazas, Suelza, Barrosa, Yna, Ainsa, Gerbe, Nabal, Arro, Benasque, Ariste, Chia, Serraduy, Isabena, Barasona, Estada, Aren, Barruera, Escuñau, Esera, Espua, Isona, Cuarte, Gurea, Biscarrués, Ardisa, Erla, Bolea, Arascués, Esquedas, Aniés, Sabayés, Belarra, Hirbike, Mascún, Guarga, Basa, Estron, Escaldes, Engolasters, Esquella, Aranza, Esabol, Escardars, Estana, Nabas, Cuart, Aña, Gurri, Maya, Bascara, Estiche, Jubierre, Ballobar, Escarpe, Algerri, Ibars, Aytona, Asco, Estanga, Urria.

Arangoyaco lehenengo khonteen izenak uskaraz idatzita dra. Aznár, Gartzía, Gartzés.

No Replies to "Arangoya-Aragón"

    Dejanos tu opinión

    Uso de cookies

    Este sitio web utiliza cookies para que usted tenga la mejor experiencia de usuario. Si continúa navegando está dando su consentimiento para la aceptación de las mencionadas cookies y la aceptación de nuestra política de cookies, pinche el enlace para mayor información.plugin cookies

    ACEPTAR
    Aviso de cookies